ऊस पिक । उत्पादन वाढीसाठी जिवाणूंचा उपयोग । Bio-Fertilizers Use In Sugarcane

 

ऊस पिकामध्ये जिवाणूंचा उपयोग पोषक तत्वांची उपलब्धता वाढवण्यासाठी (नायट्रोजन स्थिरीकरण, पोटॅशियम उपलब्धता), रोगांपासून संरक्षण ( लाल कुज, पोक्का बोंग), आणि तणाव सहनशक्ती वाढवण्यासाठी होतो, ज्यामुळे रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो आणि उत्पादन वाढते. यासाठी ॲझोटोबॅक्टर, बॅसिलस, स्यूडोमोनास आणि अझोस्पायरिलम सारख्या जिवाणूंचा वापर जीवाणू खतांच्या स्वरूपात केला जातो, जे मातीत मिसळून किंवा ठिबक सिंचनाद्वारे पिकांना दिले जातात. 

ऊस हे बहुवार्षिक आणि जास्त खत खाणारे पीक असल्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी आणि उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी जिवाणू खतांचा (Bio-fertilizers) वापर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरतो.

ऊस पिकामध्ये प्रामुख्याने खालील जिवाणूंचा वापर केला जातो:

१. महत्त्वाचे जिवाणू आणि त्यांचे कार्य

अ‍ॅसेटोबॅक्टर (Acetobacter):- हे ऊसासाठी सर्वात महत्त्वाचे जिवाणू आहेत. हे ऊसामध्ये शिरून हवेतील नत्र (Nitrogen) शोषून घेतात आणि पिकाला पुरवतात. ज्यामुळे पिकाची वाढ चांगली होते. 

स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB):- जमिनीतील न विरघळणाऱ्या स्थिर स्फुरद (Phosphorus) ला विरघळवून पिकाला उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे जे काही स्फुरदयुक्त खत पिकाला दिले जातात त्यांचा पुरेपूर उपयोग होऊन स्फुरद पिकाला उपलब्ध करून दिले जाते. 

पालाश उपलब्ध करून देणारे जिवाणू (KMB):- जमिनीतील स्थिर स्वरूपात असलेल्या पालाश (Potash) ला पिकाला घेता येईल अशा स्वरूपात बदलतात.

पाचट कुजवणारे जिवाणू:- ऊसाचे पाचट शेतातच लवकर कुजवून त्याचे सेंद्रिय खतात रूपांतर करण्यासाठी उपयुक्त अशा या जिवाणूंचा उपयोग केला जाऊ शकतो.

२. वापरण्याच्या पद्धती

जिवाणूंचा वापर प्रामुख्याने तीन प्रकारे करू शकतो:

अ) बेणे प्रक्रिया (सर्वात प्रभावी पद्धत):-

१०० लिटर पाण्यात सव्वा किलो किंवा १ लिटर अ‍ॅसेटोबॅक्टर आणि सव्वा किलो किंवा १ लिटर पी.एस.बी. (PSB) मिसळा.

या द्रावणात ऊसाची टिपरी १० ते १५ मिनिटे बुडवून ठेवा आणि नंतर लागवड करा.

फायदा:- यामुळे उगवण क्षमता वाढते आणि सुरुवातीपासूनच पिकाला नत्र व स्फुरद मिळणे सुरू होते.

ब) ठिबक सिंचनाद्वारे किंवा आळवणी (Drenching):-

जर लागवड झाली असेल, तर लागवडीनंतर ६० आणि ९० दिवसांनी प्रत्येकी १ ते २ लिटर जिवाणू खते ठिबकद्वारे किंवा पाण्यासोबत सोडावीत.

हे जिवाणू मुळांच्या कार्यक्षेत्रात पोहोचल्यामुळे पिकाची जोमदार वाढ होते.

क) सेंद्रिय खतासोबत देणे:-

५०० किलो चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात किंवा कंपोस्ट खतात ५ किलो/लिटर जिवाणू संवर्धन मिसळून ते शेतात समप्रमाणात टाकावे.

पाचट व्यवस्थापनात जिवाणूंचा वापर

* ऊस तुटल्यानंतर पाचट जाळून न टाकता ते शेतातच कुजवण्यासाठी जिवाणूंचा वापर करावा:

* पाचट जमिनीवर पसरवून त्यावर 'डिकंपोजिंग कल्चर' (उदा. वेस्ट डिकंपोजर किंवा ट्रायकोडर्मा) ८० ते १०० लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.

* यामुळे पाचट ४५-६० दिवसांत कुजते आणि जमिनीला मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय कर्ब मिळतो.

जिवाणू खते वापरण्याचे फायदे

खतांच्या खर्चात बचत:- रासायनिक खतांच्या मात्रेत २५% ते ३०% पर्यंत बचत होऊ शकते.

जमिनीचा पोत:- जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब वाढतो आणि जमीन भुसभुशीत होते.

उत्पादनात वाढ:- ऊसाची जाडी आणि कांड्यांची लांबी वाढल्यामुळे एकरी उत्पादनात १०% ते १५% वाढ होते.

रोगप्रतिकारशक्ती:- मुळांची वाढ चांगली झाल्यामुळे पीक प्रतिकूल परिस्थितीत तग धरते.

जिवाणू खते वापरताना घ्यावयाची काळजी:-

* जिवाणू खते कधीही रासायनिक खतांमध्ये किंवा कीटकनाशकांमध्ये मिसळू नयेत. रासायनिक खते आणि जिवाणू खते वापरण्यात किमान ४-५ दिवसांचे अंतर ठेवावे.

* जिवाणू खतांचा वापर करताना जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

* ही खते नेहमी सावलीत साठवावीत आणि उन्हात फवारणी करणे टाळावे.

या जिवाणू खतांचा उपयोग आपण ऊस पिकामध्ये करू शकतो. ऊस पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या अवस्थेत एकत्रित पद्धतीने असणाऱ्या जिवाणूंचा उपयोग करू शकतो. आणि त्यानंतर वाढीनुसार इतर जिवाणू जसे कि झिंक, फेरस सारखे मिक्रोनुट्रीएंट जिवाणू खतांचा उपयोगही करू शकतो. 

स्रोत-इंटरनेट

*अधिक माहिती साठी आमच्या वेबसाईटला भेट द्या.👇* 

www.greenrevolutions.in

 *Join Us On Social Media Also👇* 

*You Tube:-*

https://youtube.com/@PheromoneTrap?si=KrfCv82YarfHVwTS

 *Instagram:-*

https://www.instagram.com/greenrevolution87?igsh=c3E5MGQ0aDJ2ZDk1

*Facebook:-* 

https://m.facebook.com/groups/522198518657687/?ref=share&mibextid=8oHioR

*Linkedin:-* 

https://www.linkedin.com/company/greenrevolutions/

#ipmschool #IPM #gogreen #sugarcane #bacteria #jivanu #benefitsofbacteria #sugarcanefarming