IPM SCHOOL FARMERS EDUCATION PLATFORM

  बरेच शेतकरी खरीप हंगामासोबत उन्हाळी हंगामामध्येही सोयाबेन पीक घेत आहेत. उन्हाळी सोयाबीनसाठी योग्य वेळेत पेरणी करण्यासोबतच, उन्हाळी हंगामात खोल नांगरणी, बीजप्रक्रिया, योग्य वाणाची निवड, पाणी व्यवस्थापन (आंतरमशागत आणि ठिबक सिंचन), तण नियंत्रण (तणनाशक फवारणी), खत व्यवस्थापन (NPK), आणि कीड व रोग व्यवस्थापन या गोष्टींची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून चांगली वाढ होऊन उत्पादन वाढेल.    उन्हाळी सोयाबीन हे प्रामुख्याने बियाणे उत्पादनासाठी घेतले जाते. खरीप हंगामात अतिवृष्टीमुळे पीक हातचे जात असल्याने शेतकरी प्रामुख्याने चांगल्या उत्पन्नासाठी तसेच प्रामुख्याने बियाण्याच्या दृष्टीने पिकवत आहेत.  उन्हाळी सोयाबीनसाठी महत्त्वाच्या बाबी: १.पेरणीची योग्य वेळ:- वेळ:उन्हाळी हंगामी सोयाबीन डिसेंबरचा शेवटचा आठवडा ते जानेवारीच्या पहिल्या पंधरवाड्या पर्यंत पिकाची पेरणी करावी. जर पेरणीस उशीर झाला तर पिक फुलोऱ्यात असतांना व दाणे भरण्याच्या अवस्थेत असतांना म्हणजेच मार्च व एप्रिल महिन्यात जास्त तापमानामुळे फुले शेंगा गळ होते व दाण्याचा आकार लहान होतो. पेरणीच्या वेळी दिवसाचे तापमान १८ ते...

  उत्पादन वाढीसाठी पिकामध्ये खत व्यवस्थापन, कीड नियंत्रण, रोग व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन याच्यासोबत तण नियंत्रण सुद्धा खूप महत्वाची गोष्ट आहे. पिकामध्ये येणारे तण नियंत्रण वेळीच केले नाही तर पुढे त्याचा मोठा परिणाम उत्पादनावरही होईल. तर आज तण नियंत्रण करण्यासाठी फक्त रासायनिक गोष्टींचा नाही तर एकात्मिक पद्धतीचा उपयोग महत्वाचा ठरेल.      एकात्मिक तण नियंत्रण म्हणजे केवळ तणनाशकांवर अवलंबून न राहता, वेगवेगळ्या पद्धतींचा एकत्रित वापर करून तणांचा प्रादुर्भाव पिकाच्या नुकसान पातळीच्या खाली ठेवणे. यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि खर्चही कमी होतो. एकात्मिक तण नियंत्रणाच्या पद्धती:- १.प्रतिबंधात्मक पद्धती:- तण शेतात येऊच नये म्हणून घ्यायची काळजी:- *शुद्ध बियाणे वापर:- पेरणीसाठी वापरले जाणारे बियाणे तणमुक्त असावे. *चांगले कुजलेले शेणखताचा वापर:- कच्चे शेणखत वापरल्यास त्यातील तणांच्या बिया शेतात पसरतात, म्हणून नेहमी चांगले कुजलेले खत वापरावे. *यंत्रांची स्वच्छता: एका शेतातून दुसऱ्या शेतात नांगरणी किंवा मळणीसाठी यंत्रे नेण्यापूर्वी ती स्वच्छ करावीत. *पाण्याचे पाट स्वच्छ ठ...

    भाजीपाला पिकामध्ये वांगी पीक हे मोठ्या प्रमाणात पिकवले जाते आणि याला बाजारामध्येही खूप मोठी मागणी सुद्धा असते. त्यामुळे बरेच शेतकरी वांगी पिकवतात. वांगी पिकाचा विषारी करता बऱ्याच किडी पिकाचे नुकसान करतात. त्यामध्ये प्रामुख्याने शेंडा आणि फळ पोखरणारी अळी, पांढरी माशी, लाल कोळी,  हड्डा बीटल या किडींच्या मुळे नुकसान होते.   यापैकी शेंडा आणि फळ पोखरणाऱ्या किडीमुळे सर्वात जास्त नुकसान होते. या किडीच्या चांगल्या व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतीचा वापर अतिशय प्रभावी ठरू शकतो.  वांगी पिकामध्ये कामगंध सापळे (Pheromone Traps) हे एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा एक अत्यंत प्रभावी आणि स्वस्त भाग आहेत. वांग्यावरील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे 'शेंडा आणि फळ पोखरणारी अळी'. या अळीच्या नियंत्रणात हे सापळे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. १.अळीचे जीवनचक्र रोखणे:- नर पतंगांना आकर्षित करणे: कामगंध सापळ्यामध्ये एक विशिष्ट रसायनाचा वापर केला जातो, ज्याचा वास मादी पतंगासारखा असतो. यामुळे नर पतंगांना आकर्षित करून सापळ्यात पकडले जातात.  प्रजनन रोखणे:- या वासाला भुलून शेताती...

कांदा पिकामध्ये थ्रिप्स म्हणजेच फुलकिडे हे उत्पादनात घट आणणारी सर्वात मुख्य कीड मानली जाते. ही कीड आकाराने अतिशय लहान असते, पण तिचे नुकसान करण्याचे प्रमाण मोठे असते.  इतर भाजीपाला पिकामध्ये या किडीचा प्रादुर्भाव दिसून येतो पण मुख्यता मिरची, कांदा पिकामध्ये या थ्रिप्सचा प्रादुर्भाव थोडा जास्तच दिसून येतो.   थ्रिप्स किडीचा कांदा पिकामध्ये प्रादुर्भाव:- कसे नुकसान करतात?:- रस शोषणे: - थ्रिप्स पानांच्या बेचक्यात (पोंग्यात) राहून पानांचा पृष्ठभाग ओरखडतात आणि त्यातून निघणारा रस शोषतात. पांढरट चट्टे (Silvering):- रस शोषल्यामुळे पानांवर असंख्य पांढरट किंवा चांदीसारखे ठिपके/चट्टे दिसू लागतात. यामुळे पानांमधील हरितद्रव्य कमी होऊन प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रिया मंदावते. पाने वाकडी होणे: - प्रादुर्भाव जास्त असल्यास पाने वरच्या बाजूला वळतात, वाकडी होतात किंवा पिळवटल्यासारखी दिसतात. शेवटी पाने वरून खाली वाळत जातात. कांद्याच्या आकारावर परिणाम:- पानांचे नुकसान झाल्यामुळे कांदा नीट फुगत नाही, त्याचा आकार लहान राहतो आणि वजन घटते. रोगांचा प्रसार:- थ्रिप्समुळे जखमा झाल्यामुळे 'करपा' (Purple Blo...

  ऊस पिकामध्ये जिवाणूंचा उपयोग पोषक तत्वांची उपलब्धता वाढवण्यासाठी (नायट्रोजन स्थिरीकरण, पोटॅशियम उपलब्धता), रोगांपासून संरक्षण ( लाल कुज, पोक्का बोंग), आणि तणाव सहनशक्ती वाढवण्यासाठी होतो, ज्यामुळे रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो आणि उत्पादन वाढते. यासाठी ॲझोटोबॅक्टर, बॅसिलस, स्यूडोमोनास आणि अझोस्पायरिलम सारख्या जिवाणूंचा वापर जीवाणू खतांच्या स्वरूपात केला जातो, जे मातीत मिसळून किंवा ठिबक सिंचनाद्वारे पिकांना दिले जातात.  ऊस हे बहुवार्षिक आणि जास्त खत खाणारे पीक असल्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी आणि उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी जिवाणू खतांचा (Bio-fertilizers) वापर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरतो. ऊस पिकामध्ये प्रामुख्याने खालील जिवाणूंचा वापर केला जातो: १. महत्त्वाचे जिवाणू आणि त्यांचे कार्य अ‍ॅसेटोबॅक्टर (Acetobacter):-  हे ऊसासाठी सर्वात महत्त्वाचे जिवाणू आहेत. हे ऊसामध्ये शिरून हवेतील नत्र (Nitrogen) शोषून घेतात आणि पिकाला पुरवतात. ज्यामुळे पिकाची वाढ चांगली होते.  स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB):- जमिनीतील न विरघळणाऱ्या स्थिर स्फुरद (Phosphorus) ला विरघळवून पिकाला उपलब...

  रब्बी ज्वारी आणि मका पिकावर सध्या अमेरिकन लष्करी अळीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर दिसून येत आहे. ही अळी पिकाच्या पोंग्यात (मध्यभागातील कोवळ्या पानांत) राहून नुकसान करते, त्यामुळे केवळ वरून फवारणी करून उपयोग होत नाही. ही एक बहुभक्षी कीड असून, सुमारे ३५० पेक्षा जास्त पिकांवर तिचा जीवनक्रम पूर्ण करते.    आज आपण या किडीचे संपूर्ण जीवनचक्र , ती कश्या प्रकारे नुकसान करते आणि या किडीचे एकात्मिक पद्धतीने व्यवस्थापन कसे करावे याबद्दल संपूर्ण माहिती घेणार आहोत.   किडीचे जीवनचक्र:- * किडीच्या प्रामुख्याने अंडी, अळी, कोष आणि पतंग या चार अवस्था असतात. त्यातील अळी अवस्था ही खूप नुकसानकारक असते. * मादी पतंग साधारणपणे १००० ते १५०० हिरवट पिवळसर रंगाची अंडी समूहाने पानावर, पोंग्यामध्ये घालते. त्यावर लोकरी केसाळ पुंजक्याचे आवरण घातले जाते.  * अंड्यातून साधारण २ ते ३ दिवसांत अळी बाहेर पडते. अळीच्या सहा अवस्था असतात. अवस्थेनुसार अळीचा रंग बदलत जातो. लहान अळीचा हिरव्या रंगाची आणि डोके काळ्या रंगाचे असते. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या अवस्थेमध्ये अळीचा रंग तपकिरी रंग होतो. तर शेवटच्या ...